PIP szykuje „listę kontrolną” umów: co sprawdzić przed zleceniem lub etatem

Nowe narzędzie PIP ma pomóc wybrać właściwą umowę

Państwowa Inspekcja Pracy pracuje nad praktyczną „listą kontrolną”, która ma ułatwiać ocenę, czy dana praca powinna być wykonywana na umowie o pracę, czy dopuszczalne jest zastosowanie umowy cywilnoprawnej (np. zlecenia). Jak wynika z komunikatu PIP z 25 listopada 2025 r., projekt jest konsultowany z partnerami społecznymi, a narzędzie ma służyć zarówno pracodawcom, jak i osobom zatrudnianym.

Dla kogo jest lista kontrolna i po co powstaje

Według PIP lista ma pełnić rolę samokontroli. Z perspektywy firmy chodzi o szybką ocenę ryzyka: czy wybieramy właściwy typ umowy, czy też narażamy się na zarzut nieprawidłowego zatrudnienia. Z perspektywy pracownika lub kandydata – o prosty sposób sprawdzenia, czy w relacji z „zleceniodawcą” nie występują cechy typowe dla etatu.

Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki podkreślił, że lista ma pomóc „wcześniej wyeliminować ryzyko nieprawidłowego zatrudnienia” oraz wspierać osoby zatrudnione w rozpoznawaniu sytuacji, gdy spełnione są przesłanki umowy o pracę (źródło: PIP).

Dlaczego temat jest ważny na rynku pracy

W praktyce wiele sporów o rodzaj umowy nie wynika ze złej woli, lecz z braku wiedzy i „utartych” schematów: zlecenie bywa wybierane automatycznie, bo jest prostsze operacyjnie. PIP wskazuje jednak, że celem narzędzia jest także ograniczenie nadużywania umów cywilnoprawnych w sytuacjach, w których powinien być etat.

Dla pracowników różnica jest realna: etat zwykle oznacza większą stabilność, przewidywalność i katalog praw pracowniczych. Dla pracodawców błędny dobór umowy to ryzyko kontroli i konsekwencji organizacyjnych oraz finansowych.

Jakie obszary może obejmować lista? Przykładowe „czerwone flagi”

PIP nie opublikowała jeszcze finalnej listy pytań – trwają konsultacje i strony mają przygotować propozycje zagadnień. Już z samego celu narzędzia wynika jednak, że pytania będą dotyczyć tego, czy w relacji występują elementy typowe dla stosunku pracy, takie jak podporządkowanie organizacyjne.

Jeśli jesteś pracodawcą albo rozważasz ofertę „na zleceniu”, warto już teraz przeanalizować kluczowe obszary, które zwykle przesądzają o tym, czy bardziej pasuje etat:

• Podporządkowanie – czy ktoś wydaje bieżące polecenia, rozlicza z procesu, a nie tylko z efektu
• Miejsce i czas – czy praca jest wykonywana w wyznaczonych godzinach i w konkretnym miejscu (np. w lokalu, na zmianie)
• Nadzór i kontrola – czy występuje stały nadzór przełożonego, grafiki, listy obecności
• Powtarzalność i ciągłość – czy zadania są stałe, wpisane w organizację pracy firmy, a nie jednorazowe/projektowe
• Rola w strukturze – czy osoba „na zleceniu” działa jak członek zespołu etatowego (te same obowiązki, te same procedury)

Przykład z życia: jeśli firma układa zleceniobiorcy grafik zmianowy, wymaga obecności w konkretnym punkcie usługowym i rozlicza z przestrzegania instrukcji oraz standardów dnia codziennego, to ryzyko, że w praktyce mamy cechy etatu, rośnie. Z kolei przy pracy stricte zadaniowej, rozliczanej z rezultatu i bez stałego podporządkowania, łatwiej obronić cywilnoprawny charakter współpracy.

Związki zawodowe: poparcie dla zmian i nacisk na branżę usług

W komunikacie PIP podano, że w spotkaniu konsultacyjnym uczestniczyli przedstawiciele ogólnopolskich central związkowych, m.in. OPZZ i FZZ. Zadeklarowali poparcie dla reformy Inspekcji, w tym dla pomysłu, aby inspektorzy pracy mogli przekształcać umowy cywilnoprawne w umowy o pracę decyzją administracyjną.

Jak wskazywali przedstawiciele związków, jednym z priorytetów jest ograniczanie tzw. „umów śmieciowych” tam, gdzie występuje podporządkowanie pracownicze. Zwrócono też uwagę na sektor usług jako obszar, w którym – zdaniem związków – najczęściej dochodzi do nadużyć. Argumentem jest nie tylko sytuacja pracowników, ale i konkurencja między firmami: stosowanie nieadekwatnych umów może zaniżać koszty i zaburzać równe warunki gry.

Co to oznacza dla pracodawców: jak przygotować się już teraz

Choć lista kontrolna jest dopiero na etapie projektowania, pracodawcy mogą potraktować konsultacje jako sygnał do uporządkowania praktyk zatrudniania:

• Przejrzyj role „na zleceniu” i sprawdź, czy nie działają jak etat (grafiki, zmiany, stały nadzór)
• Ujednolić dokumentację – jasne opisy zadań i sposobu rozliczania współpracy ograniczają nieporozumienia
• Wzmocnij rekrutację – już w ogłoszeniu i na rozmowie klarownie komunikuj, dlaczego dana umowa jest wybrana i jak będzie wyglądała organizacja pracy

Co to oznacza dla osób szukających pracy: pytania, które warto zadać przed podpisaniem

Jeżeli oferta dotyczy zlecenia lub innej umowy cywilnoprawnej, zapytaj wprost o organizację pracy. Pomocne bywają proste pytania:

• Czy będę pracować według grafiku? Kto go ustala?
• Czy muszę być w konkretnym miejscu i o konkretnych godzinach?
• Kto i jak będzie mnie nadzorował na co dzień?
• Czy rozliczenie jest z efektu (zadania), czy z obecności i dyspozycyjności?

Odpowiedzi dadzą Ci obraz, czy współpraca ma charakter usługowy/zadaniowy, czy zbliża się do klasycznej relacji pracowniczej.

Co dalej z listą kontrolną

PIP poinformowała, że podczas konsultacji omówiono zakres i funkcję listy, a strony dały sobie czas na analizę argumentów i przygotowanie propozycji pytań. Inspekcja podkreśla też wymiar edukacyjny: narzędzie ma pomóc w sytuacji, gdy znajomość prawa pracy wśród zatrudnionych jest wciąż niewystarczająca.

Źródło: Państwowa Inspekcja Pracy, 2025-11-25, https://www.pip.gov.pl/aktualnosci/drugi-dzien-konsultacji-z-partnerami-spolecznymi-w-sprawie-tzw-listy-kontrolnej